سمیه شرافتی
بارداری و زایمان از علت های اصلی مرگ و معلولیت زنان در سنین باروری در کشورهای در حال توسعه است. سالانه میلیون ها مادر و فرزند در زمان حاملگی و بارداری، حین زایمان و در اوایل کودکی از بین می روند و تعداد بیشتری از این گروه آسیب پذیر از سلامت ناکافی و تغذیه کم و نامناسب برخوردارند. در دنیا و بیشتر در کشورهای در حال توسعه در هر دقیقه یک زن از عوامل مربوط به بارداری و زایمان جان می سپارد. به طوری که حداقل هر سال بالغ بر پانصد هزار زن در این رابطه فوت می کنند. در قبال هر زن که فوت می کند 30 تا 50 نفر از عوارض بارداری، عفونت و بیماری های ناشی از بارداری رنج می برند. هر ساله تقریباً 3/4 میلیون نوزاد تازه متولد شده در طول ماه های اول زندگی جان خود را از دست می دهند به علاوه 4 میلیون نیز مرده به دنیا می آیند که بسیاری از این مرگ ها مربوط به عوارضی است که مادران آن ها را در طول بارداری و زایمان تجربه کرده اند.
در این میان 60 درصد مرگ مادران به علت خطاهای پزشکی، مامایی و پرستاری است. متأسفانه روزانه 1600 زن باردار در حین زایمان یا پس از آن در اثر زایمان جان خود را از دست می دهند. 60 تا 80 درصد علت مرگ و میرها را خونریزی، سختی زایمان، فشار خون بالا و عوارض سقط جنین شامل می شود و 78 درصد این مرگ و میرها در 24 ساعت اول اتفاق می افتد.
دکتر مطلق، مدیرکل سلامت خانواده و جمعیت وزارت بهداشت در این باره می گوید: 30 درصد این مرگ و میرها به علت خونریزی، 14 درصد به علت فشار خون بالا، 14 درصد به علت بیماری های قلب و عروق، 13 درصد به علت عفونت و پس از آن به ترتیب خون ریزی دوران بارداری، عوارض سقط جنین و آمبولی ریه مهم ترین عامل مرگ و میر مادران است.
در کشور ما از سال 1375 تا 1384، 2585 مرگ مادر باردار و در سال 1384، 295 مورد مرگ مادر گزارش شده که 6/87 درصد این مرگ و میرها در بیمارستان اتفاق افتاده و 60 درصد آن ها به علت خطاهای پزشکی مامایی و پرستاری به وقوع پیوسته است.
اهمیت این مسأله زمانی آشکارتر می شود که بدانیم 17 درصد مرگ مادران توسط افرادی اتفاق می افتد که هیچ دوره آموزشی ندیده اند و این امر کمبود و عدم توجه به آموزش دانشجویان و فارغ التحصیلان مامایی و مشخص نبودن جایگاه رشته مامایی را نشان می دهد.
شاید همین امر یکی از مهم ترین علل گرایش به سزارین های بی مورد و در نتیجه مرگ و میرهای پی درپی است. بر طبق آمارهای اعلام شده وزارت بهداشت، شیوع سزارین در ایران به طور متوسط سه برابر بیشتر از آمارهای جهانی است. در آمریکا و در چند کشور غربی، تعداد عمل های سزارین از 5/4 درصد در سال 1965 میلادی به 25 درصد در سال 1998 افزایش یافت. از این سال به بعد آمار سزارین اندکی کاهش یافت یا تقریباً ثابت ماند ولی در کشور ما سیر صعودی انجام عمل سزارین همچنان ادامه دارد.
دکتر رویا رضوی، متخصص زنان و زایمان علت اصلی تمایل زنان به زایمان با کمک جراحی سزارین را مسأله درد عنوان می کند و می گوید: درد احساسی ناخوشایند ولی مفید است که حکم یک مکانیسم محافظتی اولیه را دارد. در فرآیند زایمان نیز شروع درد هشداری برای زن باردار است که باید برای زایمان کمک بگیرد.
کاهش تعداد باروری ها
توجیه دیگر افزایش آمار سزارین در دنیا را می توان کاهش تعداد باروری ها دانست. در حدود نیمی از زنان باردار برای نخستین بار زایمان را تجربه می کنند و تعداد عواملی که متخصص زنان را وادار به انتخاب شیوه سزارین می کنند در زایمان اول بیشتر است. دکتر سکینه قدیانی، متخصص بیهوشی علت این امر را عدم پیشرفت زایمانی عنوان می کند و می گوید: از علل دیگر این امر افزایش سن بچه دار شدن در میان زنان است. امروزه دختران تمایل کمتری به ازدواج در سنین پایین دارند. با بالا رفتن سن ازدواج و متعاقب آن باردار شدن زنان، احتمال نیاز به سزارین افزایش می یابد. دلیل سوم، افزایش امکان دقیق تر شدن مراقبت از جنین و کنترل ضربان قلب اوست. با کمک دستگاه های الکترونیکی مدرن، اختلال در وضعیت جنین سریع تر شناسایی می شود و متعاقب آن از شیوه سزارین کمک گرفته می شود. همچنین متخصصان زنان و زایمان و ماماها، به دنبال ترس از برخی مشکلات حقوقی که می تواند در نتیجه زایمان طبیعی ایجاد شود، سزارین را انتخاب می کنند. زیرا در صورت بروز اختلال در سلامت مادر یا جنین در هنگام زایمان طبیعی مقصر شناخته خواهند شد.
عقاید و دیدگاه های نادرست
گروهی از مردم تصور می کنند که ضریب هوشی افراد حاصل از زایمان سزارین بالاتر از کسانی است که با زایمان طبیعی متولد شده اند اما در واقع ارتباطی میان بهره  هوشی افراد و شیوه تولد آن ها وجود ندارد. دکتر رضوی در این باره عنوان می کند: در برخی از تحقیقات ضریب هوشی نوزادان حاصل از زایمان طبیعی نسبت به نوزادان سزارینی بالاتر گزارش شده است. برخی از زنان نیز ضررهای زایمانی را مختص به زایمان طبیعی می دانند. گزارش های زیادی از فلج اعصاب بازویی، شکستگی جمجمه و سایر استخوان ها در نوزادانی که به طریق سزارین به دنیا می آیند وجود دارد. همچنین تحت فشار قرار گرفتن قفسه صدری طی زایمان طبیعی مایع داخل خانه های ششی ریه نوزاد را خارج می کند و در نتیجه تنفس وی عمیق تر و سریع تر شروع می شود.
***
بنا به گفته بسیاری از کارشناسان زایمان طبیعی در برخی بیمارستان ها در محیط و شرایط بسیار نامناسب و غیرقابل تحمل انجام می شود. دکتر آرش عازمی خواه رئیس اداره سلامت مادران وزارت بهداشت دلایل گرایش زنان ایرانی به سزارین را به سه دسته تقسیم کرده و می گوید: یک دسته از دلایل، علت های مربوط به گیرنده خدمت یعنی مادر است. خدمات زایمانی در کشور ما مطابق استانداردهای روز دنیا نیست. مادر متحمل درد فراوان می شود و در نتیجه خاطره ناخوشایندی از زایمان طبیعی در ذهن او باقی می ماند و آرام آرام با انتقال این خاطرات سزارین در بین مادرها متداول و حتی تبدیل به مد روز می شود. وی دلیل دوم را مربوط به ارایه دهندگان خدمت یعنی پزشکان و ماماها می داند و می گوید: نظام انجام زایمان در کشور ما مبتنی بر متخصص است نه ماما و چون سزارین هم در زمان کوتاه تری انجام می شود و هم درآمد بیشتری در مقایسه با زایمان طبیعی برای پزشکان به همراه دارد از این رو پزشکان سزارین را ترجیح می دهند. از طرف دیگر در سزارین این پزشک است که زمان زایمان را تعیین می کند و می تواند هر زمان از شبانه روز که مایل باشد عمل را انجام دهد در صورتی که در زایمان طبیعی امکان دارد حتی 7 تا 8 ساعت یک زمان برای یک کار لازم باشد.
عوارض سزارین
سزارین مانند هر عمل دیگری جراحی محسوب می شود و خطرات مخصوص خود را دارد. این جراحی نیز مانند سایر جراحی ها نیازمند بیهوشی است. بیهوشی نیز خطراتی چون ابتلا به خونریزی، عفونت و احتمالاً نیاز به انتقال خون را به همراه دارد.
دکتر ناصر افضلیان، متخصص کودکان و کارشناس اداره کودکان وزارت بهداشت در تشریح این عوارض می گوید: چون نوزادان سزارینی فشارهای طبیعی زمان زایمان را تحمل نمی کنند، ریه های آن ها از مایعات و ترشحات خالی نمی شود در نتیجه عوارضی چون زجر تنفسی در این نوزادان بسیار شایع است؛ تا آنجا که حدود نیمی از این نوزادان نیاز به بستری شدن در ICU را دارند که این مسأله هزینه زیادی را بر خانواده ها تحمیل می کند. چون اغلب سزارین ها به صورت انتخابی است و پیش از سرآمدن زمان بارداری و شروع دردهای زایمانی انجام می شود، نوزادان سزارینی اغلب نارس هستند. همچنین مادر سزارین شده حداقل تا دو ساعت نمی تواند به فرزندش شیر بدهد و این تأخیر باعث به وجود آمدن اختلالات تغذیه ای در نوزاد می شود.
به هرحال انتخاب چگونگی زایمان حق هر مادری است ولی آنچه این انتخاب را آگاهانه تر می کند این است که مادر مطمئن باشد که هر روشی که انتخاب می کند آن روش به بهترین نحو صورت گیرد و این اطمینان وقتی حاصل می شود که شرایط زایمان طبیعی هم به روز و هم مطابق با استانداردهای دنیا پیشرفت کند و تسهیلاتی که برای آن در نظر گرفته می شود منصفانه باشد. از طرف دیگر آگاه کردن مادران و دادن اطلاعات درست به آن ها چه از طرف رسانه ها و چه پزشکان می تواند در تصمیم گیری درست مادران سهم قابل توجهی داشته باشد.